Feestvarken en varkensfeest

Het gebeurt niet vaak dat ik midden in de week een bericht plaats. Maar er zijn een paar dingen gebeurd die absoluut het vermelden waard zijn. Onder het genot van een bak koffie en een koekje uit het kerstpakket van Yayasan Oikonomos Papua zal ik de dingen eens haarfijn op een rijtje zetten.

Het was weer zo’n week van eerste belevenissen. Allereerst een heuglijk feit: Maandag was mijn verjaardag, die niet onopgemerkt is voorbijgegaan. Ook in Nederland niet, heb ik gemerkt. Dank voor kaarten, e-cards, brieven, e-mails, en alles wat u deed om me te feliciteren. Voor het eerst een verjaardag in het buitenland, en een verjaardag om nooit te vergeten.

Tja, wie jarig is, viert feest. Natuurlijk ook in Wamena. Het feest begon ’s morgens om 5 uur, want toen werd ik wakker. Muziek. Dat is in de maand december een bekend verschijnsel. Voor de kerstdagen wordt door verschillende families in Wamena altijd een ‘pondok natal’ gebouwd, een kerststal. Ooit is het zo geweest dat ze begin december begonnen met bouwen, maar men heeft het opgevat als 1 december selesai, afgewerkt, en draaien. Echt, er zitten best leuke dingen bij. Maar wat iets minder leuk is: Er wordt een prijs uitgereikt voor de pondok met de beste muziek. En natuurlijk wordt dat, net zoals vaak in Nederland, opgevat als: zo hard mogelijk. Op hemelsbreed nog geen 100 meter staat grof geschat 4000 Watt aan ghettoblaster de ene na de andere kerstsong de lucht in te slingeren. En dat dreunt door tot in de verste hoekjes van mijn huis. De eerste die ’s morgensvroeg om vijf uur opstaat, zet de muziek aan, en de laatste die ’s avonds om één of twee uur naar bed gaat doet vaak de muziek weer uit. De kersthut met de mooiste muziek krijgt een rijstkoker. We hebben al overlegd op het kompleks of we niet een deal met ze kunnen sluiten: Zij een rijstkoker en wij een goede nachtrust.

Waar werd ik mee wakker? Eén of andere rockachtige song waarin het woord halleluja voorkwam. “Ja”, dacht ik, “halleluja”. Nou ja, vijf uur is toch wel een beetje vroeg om op te staan, en dus heb ik geslapen tot kwart over zes. Koffie gemaakt, gewacht op een Skype-telefoontje vanuit Nederland, maar een slechte verbinding was mijn eerste cadeau.. De dag verliep eigenlijk zoals een jarige op zijn werk zich zou moeten voelen. Natuurlijk de nodige felicitaties, de nodige handen, en tussen de bedrijven door zag ik zelfs kans een heuse appeltaart in elkaar te breien. En die smaakte! Niks over Nederlandse taarten, maar zo iets dóór en dóór Nederlands, in een vreemd land, met Nederlandse roomboter, Chinese appels, Indonesische kaneel, Italiaanse rozijnen en een geheim... dat gaat er in als appeltaart.

Ondertussen hebben de kinderen van de kleuterschool voor me een heuse hoed gemaakt. Ze hadden zich al eens afgevraagd hoe oud Ome Toon nou zou worden. Eén van de kinderen zei met een stalen gezicht: “Vijftig”. “Nee”, zei een ander kind, “dertig”. Uiteindelijk kwam er in grote cijfers 42 op de hoed te staan. (Als de juf meeleest, kan ze het hele verhaal in de reacties kwijt...) Maar goed, de kinderen kwamen de hoed aanbieden in de bengkel. Ik was immers ‘gewoon’ aan het werk. Ach ja, dan kun je eigenlijk niets anders meer dan een kinderfeestje organiseren met Fanta Strawberry (mierzoet spul waar je hele mond roze van kleurt) en eigengebakken appeltaart. Inmiddels hadden we ook een heuse kwarktaart, gemaakt door de vrouw van de baas. ’s Avonds een lekker diner gemaakt, met een select gezelschap. Gebakken aardappels, bloemkool, kippetje, kerriesaus, kortom: Smikkelen en smullen.

Tja, en dan komt het echte, grotemensenfeest. En dat was gezellig! In een vreemd land, tien Nederlandse mensen bij elkaar, gebak, biertje, zelfs een wijntje (hoewel die hier absoluut niet te krijgen is, verjaardagscadeautje, en na zo’n lange tijd verstoken te zijn van enig alcoholhoudende drank anders dan bier, een zalfje voor je tong...), sigaartje, op en top genieten. Hoe is je verjaardag geweest? Het spijt me, maar beter dan ooit! Tel uw zegeningen. Hoeveel heb ik er gehad? De hele dag was een zegen.

Soms duikel je halsoverkop van het ene feest in het andere feest. Op dit moment is mijn buik een beetje aan het bijkomen van de eerste bakar batu. Oftewel kookput. Oftewel traditie en cultuur op en top. Bij veel heugelijke feiten in Papua hoort een bakar batu. Als je een nieuw huis hebt gebouwd, als je trouwt, als er iets te vieren is, kortom: mijlpalen. Vandaag hadden we op het kompleks de kerstfeestviering. De afsluiting van het jaar, omdat we volgende week kerstvakantie hebben. Dus hoort daar een bakar batu bij, inclusief varken en kip.

Het bouwen van een bakar batu staat in het teken van samenwerking. Bij een grote bakar batu, zoals deze, werken dertig mannen en vrouwen een hele morgen aan het schoonmaken van groenten, zoete aardappels, de slacht van het varken, en alles wat nodig is om na een paar uur lekker te kunnen eten. En dat hebben we gedaan!

Omdat u natuurlijk graag wil weten hoe die hele voorbereiding gaat, inclusief slacht, heb ik me om zes uur ’s morgens laten wekken door een collega. Ik wilde foto’s van het begin tot het eind. En dat vonden ze gaaf, dus ze beloofden me te wekken. Vijf minuten later stond ik met mijn camera buiten, zonder koffie, zonder ochtendsigaretje, zonder eten, nuchter en wel. (Gelukkig heb ik in mijn jeugd al meer bloed zien vloeien dan velen van u, omdat ik ’s maandagsochtend vaak naar het abatoir van een bekende slager in Genemuiden ging, om daar koeien en varkens te zien slachten, zodat die nuchtere maag geen enkel probleem was.)

Maar toch... Een varken zien pijlen (slachten met pijl en boog) is een gebeurtenis van een iets andere orde. Het varken werd opgehaald, vastgebonden aan een boom, en alles werd klaar gemaakt voor de slacht. Daarna werd er gebeden. Gebeden om Gods zegen over het varken, en over alles wat werd gedaan om de bakar batu te bereiden, om er nieuwe kracht uit te krijgen. Misschien traditie, maar nog veel zekerder een teken van afhankelijkheid. Toen alles klaar was, mocht Amsal, collega, het beest pijlen. Nee, het was niet zielig, want een goede jager heeft slechts één pijl nodig, recht in het hart. En deze ging recht in het hart, en met tien seconden was het gebeurd.

Geen bloederige verhalen voor de rest, want heel veel bloed is er niet gevloeid. Het varken werd netjes op een bedje van bananenbladeren en groenten opengesneden, de niet-eetbare stukken weggesneden, en schoongemaakt. Ondertussen werd de grote berg hout aangestoken waarin de stenen lagen, die als ze heet geworden zijn, gebruikt worden voor de kookput. Ondertussen waren er vrouwen bezig om alle groenten te wassen, te snijden, en alles voor te bereiden voor het grote moment van de dag: Bungkus: het vullen van de bakar batu. Wilt u het recept? Komt ‘ie:

1 varken, 10 kippen, 6 kilo knoflook, 3 kilo uien, 5 kilo rica (spaanse pepers, maar dan kleiner), 10 witte kolen, 60 kilo gewassen groenten die je in Nederland niet kan krijgen,
50 kilo oubies (zoete aardappels), veel bananenbladeren, lang gras, grote keien, grote stapels hout.

Men grave een kuil, iets groter dan het varken. Deze kuil worde rond in horizontale diameter en halfrond in vertikale diameter. Men blendere de knoflook, de uien, de rica, en andere specerijen, zoals gember, kerrie en dergelijke. Men slachte het varken en de kippen. De poten van het varken, het lijf en de kop blijven één geheel, verwijder de ingewanden en gooi deze weg, verwijder de ribbenkast, maar bewaar deze voor spareribs, eveneens de lever, welke tevens gekookt worden in de put. Bereid deze toe met de zojuist verkregen sambal.

Tast het hout op, waarbij de stenen tussen het hout liggen. Dek deze stapel af met veel bladeren, zodat de vlammen niet hoger komen dan 2 meter (in verband met vergunningen voor een uit de hand gelopen barbeque). Vervolgens bedekke men met het lange gras de bodem van de kuil, maar zo, dat het gras uitwaaiert over de randen van de kuil. Daarna legge men enige bananenbladeren in de kuil, waarop de hete stenen komen. Deze zijn pas heet wanneer de hele stapel hout is verbrand.

Men vulle de kuil met natte groenten. Doe dit royaal, want het varken komt op de groenten, maar mag niet in contact komen met de stenen. Op het varken komt nog een lading groenten, waarna het lange gras over de berg bijeengebonden wordt, en afgedekt wordt met wederom bananenbladeren.

Herhaal voor de kippen stap 1 tot veel, en men wachte anderhalf uur, zodat het vlees ongeveer van het bot af kan vallen. Wanneer het graven van een kuil teveel gevraagd is, volstaat een lege en schoongeboende oliedrum ook. Let er echter op, dat bij het varken het beste vlees naar de beste gasten behoort te gaan. De gewone mannen en vrouwen eten van de buik, wat meest bestaat uit spek.

Hoe het ruikt? Geweldig. Hoe het smaakt? Mits goed klaargemaakt en veilig behandeld lekkerder dan welk vijfsterrenrestaurant bij u in de buurt. Absoluut, en zonder twijfel. Geloof me nou maar... Ook al is het klaargemaakt op een ‘westers’ kompleks, maar door mensen met generaties lange ervaring, tradities en culturen proef je meer dan alleen maar dat stukje varkensvlees in roomboter gebakken. Je proeft het hout, de geur van droog gras, kruiden, en alles wat er op dat moment door je heen gaat.

Goed, voordat de kuil weer geopend wordt, wordt er eerst een ibada of overdenking gehouden, in ons geval over kerstfeest. Inmiddels is het twee uur, en ik heb nog niks anders gegeten dan het enige stukje taart wat is overgebleven van m’n verjaardag, met een bak sterke koffie. Mijn maag rammelt, en die van de dominees ook, zodat ze hun overdenking over kerst blijkbaar wat inkorten. De boodschap is helder: Kerstfeest hoort niet alleen in de maand december met een boel licht en lawaai, maar het is nodig dat de Christus elke dag opnieuw in ons geboren wordt. Na het uitreiken van kerstpakketten voor het personeel is het tijd om te eten. En dat hebben we gedaan!

Natuurlijk is niet alles opgegaan, en dat is ook nooit de bedoeling van een bakar batu. Het is de bedoeling dat de vrouwen een tas mee kunnen nemen naar huis. Ach ja, en ik ben nog steeds student, en gelukkig lag er in onze schaal een halve ribbenkast, dus die heb ik maar in de diepvries gestopt, voor nanti.

Op zulke momenten worden er grappen gemaakt. Amsal zei zoiets van: “Kalau tidak ada cukup, kita mulai lagi dengan Antonie, karena dia punya perut besar dan pasti daging enak juga”, oftewel in normaal Nederlands: “Als er nou niet genoeg is, dan gaan we verder met Antonie... Hij heeft een grote buik en zeker weten lekker vlees...” Waarop ik mijn standaard grap uitspreek: “Eey, kamu tidak lihat? Itu tidak perut besar, tetapi saya datang dengan motor, hellem ada di belakan baju!” Vertaling: “Heb je niet gezien dat ik met de motor ben? M’n helm zit achter mijn blouse...”

Als de stroom weer terug is, zal ik dit bericht even plaatsen.

Selamat makan, dan sampai nanti!